Có một năm, chán chường với không khí Tết của đô thị, tôi… bỏ phố về rừng: về Hà Giang. Tại đây, tôi được trải nghiệm lễ hội Gầu Tào của người Mông ở Hà Giang. Đây là một trong những ngày Tết đáng nhớ nhất trong cuộc đời tôi.
Khi ngỏ ý với anh bạn người địa phương, rằng tôi muốn trải nghiệm lễ hội Gầu Tào (như một người Mông), anh bảo: vậy thì hãy đến Hà Giang trong khoảng từ mồng Một đến Rằm tháng Giêng. Bởi đây là lúc lễ hội Gầu Tào diễn ra.
Lịch sử dân tộc và điều kiện sống đã sản sinh ra nền văn hoá truyền thống Mông mang đậm dấu ấn miền núi cao vừa khắc nghiệt vừa trữ tình. Trong đó, Gầu Tào là lễ hội lớn nhất và có quy mô cộng đồng duy nhất của người Mông, nó gắn liền với niềm tin về sự ấm no, hạnh phúc.
Theo truyền thuyết dân gian, trước đây những cặp vợ chồng người Mông nào lấy nhau nhiều năm chưa sinh được con cái, mà muốn sinh được người con như ý muốn, thì người chồng sẽ lên một quả đồi nào đó cầu xin thầy đồi, thần núi “xanh hấu tào, xanh hấu pề” phù hộ gia đình sinh được con trai. Sau một thời gian về nhà mà người vợ mang thai, sinh được người con như ý muốn thì gia đình sẽ tổ chức Lễ hội Gầu Tào như đã hứa với các vị thần. Họ mời anh em, họ hàng, bà con người Mông đến chia vui và tạ ơn các vị thần đã giúp đỡ.
Ngày nay, Gầu Tào được tổ chức vào mùa xuân hay những dịp nông nhàn do gia đình hay một làng chủ trì và được tổ chức trên bãi đất rộng quanh làng, hay một nương ngô đã thu hoạch xong. Trước ngày hội trưởng bản thông báo cho các hộ gia đình trong bản biết và thông báo cho nhiều người khác cùng sống trong khu vực đến tham gia ngày hội. Nếu hội tổ chức 3 năm liền thì mỗi năm tổ chức 3 ngày liền, hội làm gộp một năm sẽ tổ chức vào 9 ngày. Lễ hội Gầu Tào gồm 2 phần: lễ và hội.
